Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Gezondheidsdeterminanten
Leefstijlfactoren

Alcoholgebruik

Beschrijving en definities Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom alcoholgebruik in een regionale volksgezondheidsrapportage?

Alcohol is het meest gebruikte en meest wijdverbreide genotmiddel in Nederland. Alcoholgebruik kan talrijke schadelijke gevolgen hebben. Naast gezondheidsproblemen voor de drinker zelf (zoals leveraandoeningen en verhoogde kans op kanker) levert het ook risico's op voor de omgeving (gezin en werk) en de maatschappij (verkeer en uitgaan). Overmatig alcoholgebruik draagt relatief sterk bij aan de totale ziektelast vergeleken met andere leefstijlfactoren. Alcoholpreventie heeft als doel verantwoord alcoholgebruik te stimuleren en de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik te voorkómen.

Onderscheid tussen drinkers en niet-drinkers

Bij onderzoek naar alcoholgebruik in de bevolking wordt iemand meestal een drinker genoemd, als hij de afgelopen zes of twaalf maanden (afhankelijk van het onderzoek) alcohol heeft gedronken. Andersom wordt iemand een niet-drinker, of soms geheelonthouder, genoemd als hij aangeeft in die periode niet te hebben gedronken. Onder niet-drinkers of geheelonthouders bevinden zich zowel mensen die nooit alcohol gedronken hebben, als mensen die gestopt zijn of minder alcohol zijn gaan drinken. Naast drinkers en niet-drinkers wordt het begrip van actuele (of regelmatige) drinkers gebruikt. Actuele (of regelmatige) drinkers zijn dan degenen die de afgelopen maand hebben gedronken.

Voor schadelijk alcoholgebruik bestaan verschillende maten

Voor het meten van schadelijk alcoholgebruik bestaan verschillende maten. Er is ook geen harde grens tussen schadelijk en niet-schadelijk drinken. Of alcoholgebruik schadelijk is, is namelijk niet uitsluitend afhankelijk van de totale hoeveelheid alcohol die gedronken wordt. Dit is ook afhankelijk van de hoeveelheid die per keer gedronken wordt; hoe vaak gedronken wordt; door wie; en in welke situatie.

Vaak wordt de norm aangehouden die het NIGZ heeft opgesteld voor verantwoord en gezond alcoholgebruik. Hierbij wordt naast het gemiddeld aantal glazen per week ook rekening gehouden met het aantal glazen per gelegenheid en het aantal drinkdagen per week (Icoon: URL transparantalcoholinfo.nl). De grens voor verantwoord alcoholgebruik bij jongeren ligt lager dan bij volwassenen. Jongeren verdragen alcohol slechter omdat ze nog in de groei zijn, minder wegen en kleiner zijn. Ze voelen de effecten van alcohol hierdoor sneller en heviger.

Zie voor meer informatie over (preventie van) alcoholgebruik: Icoon: Interne verwijzing naar onderwerpAlcoholgebruik (in het Nationaal Kompas Volksgezondheid).

Indicatoren voor alcoholgebruik

In onderstaande tabel 1 staan de indicatoren die gebruikelijk zijn voor het presenteren van alcoholgebruik en alcoholmisbruik. Welke gegevens je presenteert is, behalve van het doel, ook afhankelijk van de beschikbaarheid van de gegevens.

Tabel 1: Indicatoren voor het meten van alcoholgebruik en alcoholmisbruik.

Indicator

Omschrijving

Alcoholgebruik

Percentage mensena dat de afgelopen periode (afgelopen 6 of 12 maanden) alcohol heeft gedronken.

Actuele drinkers

Percentage actuele drinkersa: percentage mensen dat afgelopen maand alcohol heeft gedronken.

Excessief alcoholgebruik

Percentage volwassen en en ouderena dat excessief alcohol gebruikt: 4-5 glazen/dag op ≥5 dagen/week of ≥6 glazen/dag op 3-4 dagen/week.

Percentage jongeren/kinderena dat minimaal 1x per 4 weken 5 of meer alcoholische eenheden op een dag gebruikt ('binge drinking').

a Eventueel uitgesplitst naar mannen en vrouwen, sociaaleconomische status, leeftijdsgroepen.

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor alcoholgebruik?

De Gezondheidsmonitor levert landelijke, regionale en lokale informatie over lichamelijk functioneren. De Gezondheidsmonitor van GGD'en, CBS en RIVM bestaat uit de gegevens van de GGD-monitors en uit een deel van de CBS-Gezondheidsenquête. Deze monitor levert eens in de vier jaar cijfers over volwassenen. De CBS-Gezondheidsenquête levert jaarlijks landelijke cijfers voor mensen van 12 jaar en ouder. De vraagstellingen in de Gezondheidsmonitor en de Gezondheidsenquête zijn op elkaar afgestemd.

De Gezondheidsmonitor en de Gezondheidsenquête leveren informatie over alcoholgebruik. De Gezondheidsmonitor, uitgevoerd door GGD’en, CBS en RIVM, bevat gegevens over alcoholgebruik onder personen van 19 jaar en ouder. Er is zowel naar de hoeveelheid alcohol als naar het aantal dagen van de week waarop gedronken wordt gevraagd. Het CBS vraagt in de Gezondheidsenquête aan mensen van 12 jaar en ouder naar zowel de hoeveelheid alcohol als het aantal dagen van de week waarop gedronken wordt.

In de Gezondheidsmonitor zijn indicatoren aangemaakt waarmee percentages berekend kunnen worden, waaronder:

  • percentage dat alcohol gebruikt (in de afgelopen 12 maanden);
  • percentage dat ooit alcohol heeft gebruikt;
  • percentage dat overmatig drinkt (in de afgelopen 12 maanden) (mannen meer dan 21 glazen per week en vrouwen meer dan 14 glazen per week);
  • percentage dat zwaar drinkt (in de afgelopen 6 maanden) (mannen minstens 1 keer per week 6 glazen of meer per dag en vrouwen minstens 1 keer per week 4 glazen of meer per dag).

Voor gemeenten, GGD-regio's en Nederland als geheel staan gegevens over alcoholgebruik uit de Gezondheidsmonitor in de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas') en op Statline van het CBS. In de Zorgatlas staan percentages voor de gehele 19+ bevolking (geen uitsplitsing naar 19-64 jarigen en ouderen van 65 jaar en ouder). Op Statline staan zowel percentages voor de gehele 19+ bevolking als voor volwassenen (19-64 jaar) en ouderen (65 jaar en ouder).

Zie voor meer informatie:  Icoon: Interne link naar documentGezondheidsmonitor.

Voor gegevens specifiek over het drankgebruik bij jongeren kun je gebruik maken van het Peilstationsonderzoek 'Icoon: URL transparantGenotmiddelen en gokgedrag bij jongeren' en het (Icoon Zorggegevens piramide transparantPeilstationsonderzoek Scholieren Middelengebruik) van het Trimbosinstituut en de GGD'en. De gegevens worden verzameld via een anonieme schriftelijke vragenlijst die wordt afgenomen in de klas.

Onderstaande tabel 2 geeft aan welke bronnen je kunt gebruiken voor alcoholgebruik.

Tabel 2: Bronnen over alcoholgebruik.

Presentatieniveau gegevens

Bronnen

Gemeenten

  • Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (zie Zorgatlas en Statline)

GGD-regio

  • Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (zie Zorgatlas en Statline), Gezondheidsenquête
  • Jongeren: Lokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid, Peilstationsonderzoek

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

  • Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (zie Zorgatlas en Statline)

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

  • Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (zie Zorgatlas en Statline), Gezondheidsenquête
  • Jongeren: Lokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid, Peilstationsonderzoek

Ter illustratie

Hieronder volgen een aantal illustraties van de beschrijving van informatie over alcoholgebruik. De genoemde cijfers zijn veelal verouderd. Zie voor recente cijfers over alcoholgebruik:

Voorbeeld 1

De regio Gooi en Vechtstreek had in de periode 2005-2008 het hoogste percentage overmatige en zware drinkers (21,9%), gevolgd door Kennermerland (20,9%) en Hollands Noorden (20,6%). In het gebied dat loopt van Zeeland over midden Nederland naar de Veluwe wordt relatief minder overmatig en zwaar gedronken. De regio Zuid-Holland Zuid heeft met 13,0% het laagste percentage overmatige en zware drinkers.

Ter illustratie

Ruim de helft van de jongeren in Oss drinkt alcohol (2003). Eén op de zes jongeren in Oss drinkt zes of meer glazen alcohol op minstens één weekenddag.

Zie: Gezondheid telt! In Hart voor Brabant (Hart voor Brabant 2006) (Pdf; 2,97 Mb).

Naar boven

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

NIGZ
Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie (opgeheven)

Definities

Binge drinken
Het drinken van 5 glazen alcohol of meer bij één gelegenheid in de afgelopen 4 weken.
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.