Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Gezondheidsdeterminanten
Leefstijlfactoren

Seksueel gedrag

Beschrijving en definities Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom seksueel gedrag in een regionale VTV?

Seksueel gedrag van mensen heeft zowel positieve als negatieve effecten op de gezondheid en het welzijn van mensen, maar er is vooral veel bekend over de negatieve effecten van seksueel gedrag. Belangrijke negatieve effecten van seksueel gedrag zijn de verhoogde kans op een seksueel overdraagbare aandoening (soa) en ongewenste zwangerschap. Seksueel risicogedrag beïnvloedt direct het soa-risico en de volksgezondheid. Met het in kaart brengen van de seksuele gezondheid en gezondheidszorg in Nederland kan de overheid haar beleid vormgeven. Het beleid is gericht op autonomie en vrijheid van de burger ten aanzien van seksuele gezondheid. De overheid heeft hierin als taak het informeren en bevorderen van seksuele en relationele vorming, stimuleren van goede hulpverlening en beschermen (Icoon: URL transparantVWS, 2009).

Seksueel risicogedrag van invloed op gezondheid

Seksueel gedrag is voor de volksgezondheid vooral van belang als het gaat om seksueel risicogedrag. Een belangrijke vorm van seksueel risicogedrag is onveilig vrijen. Van onveilig vrijen is sprake als mensen onbeschermde geslachtsgemeenschap, anale seks of orale seks hebben met seksueel ervaren mensen en/of mensen die intraveneus drugs gebruik(t)en. Onveilig vrijen vergroot de kans op soa (zoals chlamydia, syfilis, gonorroe, herpes en aids) en kan leiden tot ongewenste zwangerschap.

Seksueel risicogedrag op verschillende manieren te meten

Seksueel risicogedrag wordt meestal gemeten met behulp van een aantal afgeleiden van onveilig seksueel gedrag zoals geen of inconsequent condoomgebruik. Condooms geven de meest effectieve bescherming tegen hiv en andere soa tijdens de geslachtsgemeenschap. Daarnaast zijn condooms ook een effectief voorbehoedsmiddel tegen ongewenste zwangerschap.

De leeftijd waarop jongeren voor het eerst seks hebben is een afgeleide maat voor onveilig seksueel gedrag, omdat jongeren die op jonge leeftijd met seks beginnen zich minder goed beschermen tegen seksuele risico's. Andere aspecten of afgeleiden van onveilig seksueel gedrag zijn: het hebben van wisselende seksuele contacten, het aantal seksuele partners, het gebruik van anticonceptie in het algemeen en de pil in het bijzonder.

Zie voor meer informatie:

Icoon: Interne verwijzing naar onderwerpSeksueel gedrag (Nationaal Kompas Volksgezondheid).

Indicatoren voor seksueel gedrag

In onderstaande tabel kun je de indicatoren vinden die gebruikelijk zijn voor het presenteren van seksueel risicogedrag. In Vaak worden deze indicatoren uitgesplitst naar volwassenen (≥ 25 jaar, een verdere uitsplitsing naar ouderen wordt niet gemaakt) en jongeren en kinderen (< 25 jaar). Welke gegevens je presenteert is, behalve van het doel, ook afhankelijk van de beschikbaarheid van de gegevens.

Tabel 1: Indicatoren die gebruikt worden voor het presenteren van cijfers over seksueel risicogedrag.

Indicator

Omschrijving

Condoomgebruik

  • Percentage volwassenen dat in het afgelopen half jaar één of meer keer zonder condoom heeft gevreeën met een nieuwe of losse partner.
  • Percentage jongeren dat ooit zonder condoom met iemand naar bed is geweest.

Condoomgebruik tijdens laatste geslachtsgemeenschap

  • Percentage jongeren dat tijdens de laatste geslachtsgemeenschap condooms heeft gebruikt.

Anticonceptiegebruik

  • Percentage jongeren dat anticonceptie heeft gebruikt.

Hebben van wisselende seksuele contacten

  • Percentage jongeren dat wisselende seksuele contacten heeft.

Aantal seksuele partners

  • Aantal seksuele partners.

Leeftijd voor het eerst seks

  • Leeftijd waarop jongere voor het eerst seks heeft gehad.

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor seksueel risicogedrag?

Gegevens over het percentage mensen dat seksueel risicogedrag vertoont, moeten komen uit de GGD-gezondheidsenquête (zie voor voorbeeldvragen: Icoon: urlLokale en Nationale Monitors Volksgezondheid). Deze kan zowel voor seksuele gezondheid onder volwassenen als onder jongeren worden gebruikt. Voor jongeren is nog een andere bron beschikbaar en dat is het landelijke onderzoek 'Seks onder je 25e'. Voor landelijke cijfers over seksuele gezondheid onder de volwassen bevolking kun je gebruik maken van de meting van de Rutgers Nisso Groep naar de seksuele gezondheid van Nederlanders. Het is de bedoeling dat dit onderzoek om het jaar uitgevoerd gaat worden.

Onderstaande tabel geeft aan welke bronnen je kunt hanteren voor seksueel (risico)gedrag en seksuele gezondheid.

Tabel 2: Bronnen te gebruiken om seksueel (risico)gedrag en seksuele gezondheid in kaart te brengen.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête
  • Landelijk onderzoek 'Seks onder je 25e' (Rutgers Nisso groep, SoaAidsStichting en GGD'en)

Gemeenten

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

  • Landelijk onderzoek 'Seks onder je 25e' (Rutgers Nisso groep, SoaAidsStichting en GGD'en)
  • Herhalingsmeting van seksuele gezondheid, zorgbehoefte en zorggebruik onder de Nederlandse bevolking van 12-70 jaar (Rutgers Nisso Groep)

GGD-regio

  • Voor het meten van seksuele gezondheid onder jongeren zijn twee bronnen beschikbaar: de GGD-gezondheidsenquête en het landelijk onderzoek 'Seks onder je 25e'.
  • Het landelijk onderzoek 'Seks onder je 25e' is een onderzoek van Rutgers Nisso Groep en de SoaAidsStichting in samenwerking met de GGD'en.
  • Voor volwassenen is één bron beschikbaar: de GGD-gezondheidsenquête.

Ter illustratie

In 2005 gaf 18% van de 19- t/m 64-jarigen in de regio Hart voor Brabant aan dat ze het afgelopen half jaar geslachtsgemeenschap hadden gehad met een nieuwe of losse partner. Van deze groep gebruikte 56% hierbij niet altijd een condoom.

Zie: Gezondheid telt! In Hart voor Brabant (Hart voor Brabant 2006) (Pdf; 2,97 Mb)

Gemeenten

  • Voor informatie over seksuele gezondheid in de gemeenten is één bron beschikbaar voor zowel jongeren als volwassenen: de GGD-gezondheidsenquête.

Ter illustratie

Veilig vrijen is niet voor iedereen vanzelfsprekend: meer dan één op de tien volwassenen in Breda heeft in het afgelopen jaar onveilig gevreeën met een nieuwe of losse partner (2005). Dit is vaker dan in de rest van de regio West-Brabant.

Zie: Gezondheid telt! in Breda (West Brabant 2006) (Pdf; 1,24 Mb)

Nederland

  • De Rutgers Nisso Groep heeft in 2006 en 2008 gegevens verzameld over de seksuele gezondheid van Nederlanders. De Rutgers Nisso Groep houdt de seksuele gezondheid van Nederlanders bij door om het jaar een grootschalig bevolkingsonderzoek uit te voeren. In dit onderzoek worden ook de jongeren tussen 12 en 18 jaar meegenomen.
  • Voor gegevens over jongeren kun je het beste gebruik maken van het onderzoek 'Seks onder je 25e'. Met deze gegevens kun je de GGD-regio vergelijken met Nederland.

Ter illustratie

Er is geen verschil tussen jongens in Midden-Holland en in Nederland voor wat betreft het gebruik van voorbehoedsmiddelen (2005). Voor meisjes wel: van de meisjes in Midden-Holland gebruikt 89% niet consequent een condoom bij de laatste partner, in de rest van Nederland is dit 79%.

Zie: Icoon: URL transparantSeks onder je 25e en Groeien in Gezondheid (Midden-Holland 2006) (9,95 Mb)

Naar boven

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

hiv
Human immunodeficiency virus
Humane Immunodeficiëntievirus.
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.