Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Gezondheidstoestand
Sterfte en Levensverwachting

Gezonde levensverwachting

Beschrijving en definities Levensverwachting in goede ervaren gezondheid Levensverwachting zonder beperkingen Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid Levensverwachting zonder chronische ziekten Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom de gezonde levensverwachting in een regionale VTV?

Uit prevalentie- en incidentiecijfers blijkt wat de meest voorkomende ziekten en aandoeningen in een bevolking zijn. Deze cijfers zeggen echter niets over de gevolgen van ziekten in termen van kwaliteit van leven. De gezonde levensverwachting, dat wil zeggen het aantal levensjaren dat iemand kan verwachten in goede gezondheid door te brengen, combineert lengte en kwaliteit van leven in één maat.

Gezonde levensverwachting is aantal te verwachten levensjaren in goede gezondheid

De gezonde levensverwachting is het gemiddeld aantal levensjaren dat mensen mogen verwachten in goede gezondheid door te brengen. Deze gezondheidsmaat combineert het aantal te verwachten levensjaren en de kwaliteit van het leven in één getal. Het aantal levensjaren is gebaseerd op de levensverwachting. Voor de 'kwaliteit van het leven' is gebruik gemaakt van vier gezondheidsindicatoren die elk de basis vormen van een specifiek soort gezonde levensverwachting:

  • levensverwachting in goede ervaren gezondheid;
  • levensverwachting zonder beperkingen;
  • levensverwachting in goede geestelijke gezondheid;
  • levensverwachting zonder chronische ziekten.

Voor berekening van gezonde levensverwachting wordt methode van Sullivan gehanteerd

Voor de berekening van de gezonde levensverwachting wordt de methode van Sullivan gehanteerd (Sullivan, 1971). Om de gezonde levensverwachting te berekenen, wordt de totale levensverwachting gesplitst in een aantal gezonde en een aantal ongezonde jaren. De gezonde jaren worden bij de vier genoemde varianten op gezonde levensverwachting berekend op basis van drie verschillende gezondheidsindicatoren, namelijk ervaren gezondheid, lichamelijke beperkingen en geestelijke gezondheid.

Bij de berekening van de gezonde levensverwachting maak je gebruik van de sterfte- en gezondheidscijfers die betrekking hebben op het geboortejaar van het cohort waarvoor je de berekening uitvoert.

Zie voor meer informatie: kompasGezonde levensverwachting (Nationaal Kompas Volksgezondheid)

Indicatoren voor de gezonde levensverwachting

In onderstaande tabel staan de indicatoren die gebruikelijk zijn voor het presenteren van de gezonde levensverwachting.

Tabel 1: Indicatoren die gebruikelijk zijn voor het presenteren van de gezonde levensverwachting.

Indicator

Omschrijving

Levensverwachting in goede ervaren gezondheid

  • In jaren, bepaald op basis van het percentage personen dat op de vraag naar de ervaren gezondheid 'goed' of 'zeer goed' antwoordde.

Levensverwachting zonder beperkingen

  • In jaren, bepaald op basis van het percentage personen dat aangeeft alle activiteiten waarbij mensen lichamelijke beperkingen kunnen ervaren 'zonder moeite' of 'met enige moeite' te kunnen uitvoeren.

Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid

  • In jaren, bepaald op basis van het percentage personen dat een score van 60 of meer heeft op de MHI-5.

Levensverwachting zonder chronische ziekten

  • In jaren, bepaald op basis van het percentage personen dat aangeeft geen van de genoemde ziekten te hebben.

Naar boven


Levensverwachting in goede ervaren gezondheid

Ervaren gezondheid weerspiegelt oordeel over eigen gezondheid

Ervaren gezondheid, ook wel 'subjectieve gezondheid' of 'gezondheidsbeleving' genoemd, weerspiegelt het oordeel van mensen over hun eigen gezondheid. Ervaren gezondheid is een samenvattende gezondheidsmaat van alle gezondheidsaspecten die relevant zijn voor de persoon of bevolking in kwestie.

Levensverwachting in goede ervaren gezondheid

Voor de levensverwachting in goede ervaren gezondheid wordt het aantal 'gezonde' jaren bepaald op basis van het percentage personen dat op de vraag naar de ervaren gezondheid de antwoorden 'goed' of 'zeer goed' gaf. Degenen die antwoorden 'gaat wel' noemen we licht ongezond en de mensen die antwoorden 'slecht' of 'zeer slecht' noemen we 'ongezond'.

Zie voor meer informatie: Icoon: Interne link naar documentErvaren gezondheid.

Ter illustratie

Nederlanders leven gemiddeld ruim 80 jaar waarvan 63 jaar in goede ervaren gezondheid (periode 2005-2008).

Zie figuur 1.

Figuur 1: Levensverwachting in goede ervaren gezondheid per GGD-regio in de periode 2005-2008 (Bron: Icoon: URL transparantCBS-StatLine; Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Levensverwachting in goed ervaren gezondheid (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, gezonde levensverwachting).

Naar boven


Levensverwachting zonder beperkingen

Mensen met moeite met lichamelijk functioneren zijn lichamelijk beperkt

Als iemand moeilijkheden ervaart bij het uitvoeren van lichamelijke functies of dagelijkse routine-activiteiten, is er sprake van lichamelijke beperkingen. Voorbeelden hiervan zijn lopen, eten, aan- en uitkleden en boodschappentassen dragen. Ook de lichamelijke functies horen en zien zijn van belang voor het lichamelijk functioneren.

Levensverwachting zonder beperkingen

Voor de berekening van de levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen worden gegevens gebruikt over langdurige beperkingen in activiteiten van het dagelijks leven (ADL), mobiliteit, gezichtsvermogen en gehoor. Voor de levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen wordt het aantal gezonde jaren bepaald op basis van het percentage personen die aangeven alle activiteiten waarbij mensen lichamelijke beperkingen kunnen ervaren 'zonder moeite' of 'met enige moeite' kunnen uitvoeren. Personen zijn geclassificeerd als 'licht ongezond' of 'ongezond' wanneer zij aangeven één, twee of meer van de activiteiten niet of slechts met veel moeite te kunnen uitvoeren.

Zie voor meer informatie: Icoon: Interne link naar documentLichamelijk functioneren.

Ter illustratie

Nederlanders leven gemiddeld ruim 80 jaar. Daarvan leven ze 69 jaar zonder lichamelijke beperkingen (periode 2005-2008).

Zie figuur 2.

Figuur 2: Levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen per GGD-regio in de periode 2005-2008 (Bron: Icoon: URL transparantCBS-StatLine; Icoon: ZorgatlasZorgatlasl).

Levensverwachting zonder beperkingen per GGD-regio (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, gezonde levensverwachting).

Naar boven


Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid

Psychisch ongezonde mensen hebben psychische klachten

Volgens de WHO voelen geestelijk of psychisch gezonde personen zich in staat de eigen intellectuele en emotionele mogelijkheden te verwezenlijken. Psychisch ongezonde mensen hebben last van psychische klachten of zelfs van psychische stoornissen.

Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid

Geestelijke of psychische gezondheid kan met verschillende vragenlijsten worden gemeten. Drie veel gebruikte vragenlijsten zijn: de RAND Mental Health Inventory (MHI-5), de Affect Balance Scale (ABS) en de General Health Questionnaire (GHQ). Schattingen van de omvang van psychische gezondheid in de bevolking verschillen sterk per gebruikte vragenlijst.

Het CBS gebruikt voor het berekenen van de levensverwachting in goede geestelijke gezondheid gegevens uit de MHI-5. De MHI-5 is een onderdeel van een algemene maat voor kwaliteit van leven (de SF-36 vragenlijst) en meet de algemene psychische gezondheid met 5 vragen naar gevoelens van geluk, somberheid en angst. De score van de MHI-5 loopt van 0 (zeer ongezond) tot 100 (perfect gezond). Bij een score van 60 of meer is een respondent gekwalificeerd als gezond, bij een score tussen 45 en 60 als 'licht ongezond' en bij een score lager dan 45 als 'ongezond' (Perenboom et al., 2000).

Zie ook: kompasDrie vragenlijsten voor het meten van psychische ongezondheid (Nationaal Kompas Volksgezondheid)

Zie voor meer informatie: Icoon: Interne link naar documentPsychische gezondheid.

Ter illustratie

Nederlanders leven gemiddeld ruim 80 jaar waarvan ruim 72,5 jaar in goede geestelijke gezondheid (periode 2005-2008). Het aantal 'ongezonde' jaren is bepaald op basis van het percentage personen dat 60 of hoger scoorde op de MHI-5.

Zie figuur 3.

Figuur 3: Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid per GGD-regio in de periode 2005-2008 (Bron: Icoon: URL transparantCBS-StatLine; Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid per GGD-regio (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, gezonde levensverwachting).

Naar boven


Levensverwachting zonder chronische ziekten

Elf chronische ziekten bepalen of iemand chronisch ziek is

Voor de berekening van de levensverwachting zonder chronische ziekten worden zelfgerapporteerde gegevens gebruikt over elf ziektegroepen. Het gaat om de volgende chronische ziektegroepen: hartaandoening en/of hartinfarct, astma, chronische bronchitis, longemfyseem of CARA, kanker, beroerte, suikerziekte, ernstige of hardnekkige darmstoornissen, chronische gewrichtsontsteking (ontstekingsreuma, chronische reuma, reumatoïde artritis), ernstige of hardnekkige aandoening van de rug (inclusief hernia), gewrichtsslijtage van heupen of knieën, hoge bloeddruk en migraine of regelmatig ernstige hoofdpijn.

Levensverwachting zonder chronische ziekten

Voor de berekening van de levensverwachting zonder chronische ziekten worden zelfgerapporteerde gegevens gebruikt over elf ziektegroepen. Voor de levensverwachting zonder chronische ziekten is het aantal 'gezonde' jaren bepaald op basis van het percentage personen dat aangaf géén van de genoemde ziekten te hebben. Degenen die aangeven één of meer van de elf genoemde ziekten te hebben worden beschouwd als 'licht ongezond' (1 ziekte) en 'ongezond' (2 of meer ziekten). Hier is echter een kanttekening bij te plaatsen. Het is mogelijk dat iemand met één levensbedreigende chronische ziekte als licht ongezond wordt aangemerkt en dat iemand met twee of meer relatief milde chronische ziekten als ongezond wordt beschouwd.

Ter illustratie

Nederlanders leven gemiddeld ruim 80 jaar waarvan bijna 43,5 jaar zonder chronische ziekten (periode 2005-2008).

Zie figuur 4.

Figuur 4: Levensverwachting zonder chronische ziekten per GGD-regio in de periode 2005-2008 (Bron: Icoon: URL transparantCBS-StatLine; Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Levensverwachting zonder chronische ziekten per GGD-regio (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, gezonde levensverwachting).

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor de gezonde levensverwachting?

De gegevens over de vier typen gezonde levensverwachting in de GGD-regio en in Nederland staan in de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas'). Het is dus niet nodig berekeningen hiervoor zelf uit te voeren. Voor geen van de vier typen levensverwachting staan gegevens voor de afzonderlijke gemeenten in de Zorgatlas. De levensverwachting op gemeenteniveau kan berekend worden op basis van gegevens uit de GGD-gezondheidsenquête (die input levert voor de Icoon: urlLokale en Nationale Monitors Gezondheid) van een GGD-regio in combinatie met sterfte- en bevolkingscijfers.

Onderstaande tabel geeft aan welke bronnen er zijn voor de gezonde levensverwachting.

Tabel 2: Bronnen die er zijn voor de gezonde levensverwachting.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • Zorgatlas
  • GGD-gezondheidsenquête
  • CBS-Doodsoorzakenstatistiek
  • CBS-Bevolkingsstatistiek

Gemeenten

  • GGD-gezondheidsenquête
  • CBS-Doodsoorzakenstatistiek
  • CBS-Bevolkingsstatistiek

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête
  • CBS-Doodsoorzakenstatistiek
  • CBS-Bevolkingsstatistiek

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

  • Zorgatlas

GGD-regio

  • Er zijn twee bronnen beschikbaar voor de levensverwachting in goede ervaren gezondheid, de levensverwachting zonder beperkingen, de levensverwachting in goede geestelijke gezondheid en de levensverwachting zonder chronische ziekten voor de GGD-regio: de Zorgatlas en de GGD-gezondheidsenquête (de laatste in combinatie net de CBS-doodsoorzakenstatistiek en CBS-bevolkingsstatistiek).
  • Welke je gebruikt, is afhankelijk van de vergelijking die je wilt maken (zie tabel).
  • Via de Zorgatlas is een GGD-regio ook te vergelijken met andere GGD-regio's en met Nederland.

Ter illustratie

In de regio's Zuid-Limburg en Utrecht is de levensverwachting in goed ervaren gezondheid minder dan 60 jaar. Daartegenover staan enkele regio's waar de levensverwachting in goed ervaren gezondheid boven de 65 jaar is. Dit zijn de GGD-regio's Drenthe, Zuid-Holland West, Midden-Nederland, Hollands Midden, Brabant-Zuidoost en de Gooi- en Vechtstreek.

Zie figuur 1.

Gemeenten

  • De levensverwachting in goede ervaren gezondheid, de levensverwachting zonder beperkingen, de levensverwachting in goede geestelijke gezondheid en de levensverwachting zonder chronische ziekten moeten worden berekend uit vragen uit de GGD-gezondheidsenquête in combinatie met de CBS-Doodsoorzakenstatistiek en CBS-bevolkingsstatistiek.
  • Cijfers die de gezonde levensverwachting per gemeente weergeven zijn echter van beperkte waarde. Door de kleine aantallen sterfgevallen binnen gemeenten, vooral op jongere leeftijd, zijn deze cijfers te veel onderhevig aan toevalsfluctuaties.

Nederland

  • De levensverwachting in goede ervaren gezondheid, de levensverwachting zonder beperkingen, de levensverwachting in goede geestelijke gezondheid en de levensverwachting zonder chronische ziekten kunnen worden gevonden in de Zorgatlas.

Ter illustratie

In de regio's Midden-Nederland en Zuid-Holland West, maar ook in Hollands Midden, Hollands Noorden, Kennemerland en Brabant-Zuidoost ligt de levensverwachting zonder chronische ziekten boven de 45 jaar. Daartegenover staan de regio's Nijmegen, Zuid-Limburg, Utrecht en Rotterdam-Rijnmond, waar de levensverwachting zonder chronische ziekten onder de 41,5 jaar ligt.

Zie figuur 4.

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • Perenboom R, Oudshoorn K, Herten L van, Hoeymans N, Bijl R.Levensverwachting in goede geestelijke gezondheid: bepaling afkappunten en wegingsfactoren voor de MHI-5 en GHQ-12. Leiden: TNO, 2000.
  • Sullivan DF.A single index of mortality and morbidity. Health Services Mental Health Administration Health Reports, 1971; 86: 347-354.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ADL
Activiteiten van het dagelijks leven
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.