Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Gezondheidstoestand
Functioneren en kwaliteit van leven

Lichamelijk functioneren

Beschrijving en definities Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom lichamelijk functioneren in een regionale VTV?

Lichamelijk functioneren is een maat voor de kwaliteit van leven. Lichamelijk functioneren verwijst naar het kunnen uitvoeren van lichamelijke functies en dagelijkse routine-activiteiten. Voorbeelden hiervan zijn lopen, eten, aan- en uitkleden en boodschappentassen dragen. Ook de lichamelijke functies 'horen' en 'zien' zijn van belang voor het lichamelijk functioneren. Als er moeilijkheden bestaan in deze functies of activiteiten, spreken we van lichamelijke beperkingen.

Meestal worden bij lichamelijke beperkingen onderscheiden:

  • gehoorbeperkingen;
  • gezichtsbeperkingen;
  • mobiliteitsbeperkingen;
  • beperkingen in activiteiten van het dagelijks leven (ook wel afgekort als ADL-beperkingen).

Naast het rapporteren van het lichamelijk functioneren in de bevolking kan met behulp van deze maat ook de levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen worden berekend, zie: Icoon: Interne link naar documentGezonde levensverwachting.

Effecten van beperkingen op het functioneren lopen sterk uiteen

Factoren als ernst (mild of ernstig), aard (lichamelijk of zintuiglijk), duur (tijdelijk of langdurig), verloop (constant of wisselend) en oorzaak bepalen deels het effect van beperkingen op het functioneren. Ook de zichtbaarheid van beperkingen, de afhankelijkheid van zorg, persoonlijke hulp en/of hulpmiddelen, de mate waarin er sprake is van arbeidsongeschiktheid, en het moment in de levensloop waarop beperkingen ontstaan, zijn hierbij van belang. Zo zal bijvoorbeeld het niet goed kunnen lopen op jonge leeftijd een ander effect hebben, met verdergaande consequenties voor opleiding, werk en vrijetijdsinvulling, dan het niet goed kunnen lopen op hoge leeftijd.

Zie voor meer informatie over lichamelijk funtioneren: lichamelijk functioneren (in het Nationaal Kompas Volksgezondheid).

Indicatoren voor lichamelijk functioneren

in onderstaande tabel 1 staan de indicatoren die gebruikelijk zijn voor het presenteren van lichamelijk functioneren. Lichamelijke beperkingen worden vaak gemeten met vier indicatoren. De volgende beperkingen in het uitvoeren van activiteiten worden onderscheiden: gehoorbeperkingen, gezichtsbeperkingen, mobiliteitsbeperkingen en ADL-beperkingen (ofwel beperkingen in activiteiten van het dagelijks leven).

Tabel 1: Indicatoren voor het meten van lichamelijke beperkingen.

Indicator

Omschrijving

Lichamelijke beperkingen

  • Percentage mensena dat lichamelijk grote moeite heeft met of niet in staat is te functioneren op activiteiten die betrekking hebben op gehoor, gezichtsvermogen, mobiliteit en ADL-activiteiten.

Gehoorbeperkingen

  • Percentage mensena dat beperkingen in het horen ondervindt: grote moeite hebben met of niet in staan zijn een gesprek te voeren met één andere persoon en/of een gesprek te volgen in een groep van drie of meer personen (zo nodig met een hoorapparaat).

Gezichtsbeperkingen

  • Percentage mensena dat beperkingen in het zien ondervindt: grote moeite met of niet in staat zijn de kleine letters in de krant te lezen en/of op een afstand van vier meter het gezicht van iemand te herkennen (zo nodig met bril of contactlenzen).

Mobiliteitsbeperkingen

  • Percentage mensena dat langdurige beperkingen in de mobiliteit ondervindt: grote moeite of niet in staat een voorwerp van 5 kg (bijvoorbeeld een volle boodschappentas) 10 meter te dragen, te bukken en iets van de grond te pakken en/of 400 meter aan een stuk te lopen zonder stil te staan (zo nodig met stok).

ADL-beperkingen

  • Percentage mensena dat beperkingen in de activiteiten van het dagelijks leven (ADL) ondervindt: grote moeite met of alleen met hulp van anderen in staat zijn te gaan zitten en opstaan uit een stoel, in en uit bed stappen, en de trap op- en aflopen.

a Eventueel uitgesplitst naar mannen en vrouwen, sociaaleconomische status, leeftijdsgroepen.

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor lichamelijk functioneren?

De Gezondheidsmonitor levert landelijke, regionale en lokale informatie over lichamelijk functioneren. De Gezondheidsmonitor van GGD'en, CBS en RIVM bestaat uit de gegevens van de GGD-monitors en uit een deel van de CBS-Gezondheidsenquête. Deze monitor levert eens in de vier jaar cijfers over volwassenen. De CBS-Gezondheidsenquête levert jaarlijks landelijke cijfers voor mensen van 12 jaar en ouder. De vraagstellingen in de Gezondheidsmonitor en de Gezondheidsenquête zijn op elkaar afgestemd.

Er is gevraagd om van zeven activiteiten die betrekking hebben op horen, zien en bewegen aan te geven of men deze zonder moeite, met enige moeite, met grote moeite of niet kunnen verrichten (zogenaamde OESO (OECD)-indicator). Personen die ten minste één activiteit niet of alleen met grote moeite kunnen verrichten, worden als lichamelijk beperkt beschouwd.

In de Gezondheidsmonitor zijn indicatoren aangemaakt waarmee percentages berekend kunnen worden, waaronder:

  • percentage met gehoorbeperkingen;
  • percentage met gezichtsbeperkingen;
  • percentage met mobiliteitsbeperkingen;
  • percentage moeite met 1 of meer OECD items.

Voor gemeenten, GGD-regio's en Nederland als geheel staan gegevens over lichamelijk functioneren uit de Gezondheidsmonitor in de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas') en op Statline van het CBS. In de Zorgatlas staan percentages voor de gehele 19+ bevolking (geen uitsplitsing naar 19-64 jarigen en ouderen van 65 jaar en ouder). Op Statline staan zowel percentages voor de gehele 19+ bevolking als voor volwassenen (19-64 jaar) en ouderen (65 jaar en ouder).

Zie voor meer informatie: Icoon: Interne link naar documentGezondheidsmonitor.

De Icoon Zorggegevens piramide transparantLokale en Nationale Monitor Jeugdgezondheid levert informatie over kinderen en jongeren.

Onderstaande tabel 2 geeft aan welke bronnen je kunt gebruiken voor lichamelijk functioneren.

Tabel 2: Bronnen over lichamelijk functioneren.

Presentatieniveau gegevens

Bron

Gemeenten

Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (Zie Zorgatlas en StatLine).

GGD-regio

Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (Zie Zorgatlas en StatLine), Gezondheidsenquête.

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (Zie Zorgatlas en StatLine).

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

Volwassenen en ouderen: Gezondheidsmonitor (Zie Zorgatlas en StatLine), Gezondheidsenquête.

Ter illustratie

Hieronder volgt een illustratie van de beschrijving van informatie over lichamelijk functioneren. De genoemde cijfers zijn veelal verouderd. Zie voor recente cijfers over lichamelijk functioneren:

Voorbeeld 1

Amsterdam (16,5%) heeft het hoogste percentage personen van 12 jaar en ouder met één of meer lichamelijke beperkingen. Dit is significant hoger dan het landelijk gemiddelde van 12,5%.

Naar boven

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ADL
Activiteiten van het dagelijks leven
OECD
Organisation for Economic Co-operation and Development
Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling. URL ledenlijst van de OECD: http://www.oecd.org/document/58/0,3746,en_2649_201185_1889402_1_1_1_1,00.html
OESO
Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.