Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Gezondheidstoestand
Sterfte en Levensverwachting

Sterfte naar doodsoorzaak

Beschrijving en definities Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom sterfte naar doodsoorzaak in een regionale VTV?

Sterfte naar doodsoorzaak is een veel gebruikte maat voor de beschrijving van de gezondheid van een bevolking. De sterfte naar doodsoorzaak betreft het aantal mensen dat overlijdt aan een bepaalde ziekte. De sterfte naar doodsoorzaak kan in verschillende maten uitgedrukt worden. Afhankelijk van wat je wilt weergeven is de ene maat geschikter dan de andere. De volgende sterftematen zijn voor een regionale VTV het meest bruikbaar:

  • Absolute sterfte naar doodsoorzaak: gemiddeld aantal overledenen aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.
  • Bruto sterfte naar doodsoorzaak: gemiddeld aantal overledenen per 100.000 (of 10.000) inwoners aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.
  • Gestandaardiseerde sterfte: voor leeftijd en geslacht gestandaardiseerde cijfers van de sterfte aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.

Sterftecijfers meestal gestandaardiseerd om populaties te kunnen vergelijken

Als we de sterfte aan een bepaalde doodsoorzaak van verschillende populaties (verschillende regio's) met elkaar willen vergelijken, moeten we rekening houden met de samenstelling van de populaties. Zo kan de leeftijdsopbouw bijvoorbeeld effect hebben op de hoogte van de sterfte. In een oudere populatie zullen meer mensen overlijden dan in een jongere populatie. Om hier rekening mee te houden worden sterftecijfers meestal gestandaardiseerd. Door voor leeftijd te standaardiseren zijn de uiteindelijke sterftecijfers, bijvoorbeeld van verschillende GGD-regio’s, beter vergelijkbaar. Twee veel gebruikte maten voor gestandaardiseerde sterfte zijn de Standardised Mortality Ratio (SMR) en de Comparative Mortality Figure (CMF). In de kaarten in de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas') wordt de CMF gebruikt om de sterfte naar doodsoorzaak in verschillende regio's te vergelijken. Hierbij wordt Nederland op 100 gesteld. Heeft een regio een CMF van 95, dan is de sterfte in die regio gunstiger dan in heel Nederland. In de Zorgatlas wordt ook aangegeven of het verschil tussen een regio en Nederland significant is.

Indicatoren voor sterfte naar doodsoorzaak

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de indicatoren die je kunt gebruiken voor het presenteren van de sterfte naar doodsoorzaak. Ons advies is om zowel de absolute sterfte als de bruto sterfte te presenteren. Voor een vergelijking van de sterfte van verschillende populaties (bijvoorbeeld populaties in verschillende regio's) gebruik je gestandaardiseerde sterftecijfers. Welke gegevens je presenteert is, behalve van het doel, ook afhankelijk van de beschikbaarheid van de gegevens.

Tabel 1:  Overzicht van de indicatoren die je kunt gebruiken voor het presenteren van de sterfte naar doodsoorzaak.

Indicator

Omschrijving

Absolute sterfte

  • Gemiddeld aantal overledenen aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.

Bruto sterfte

  • Gemiddeld aantal overledenen per 100.000 (of 10.000) inwoners aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.

Gestandaardiseerde sterfte

  • Voor leeftijd en geslacht gestandaardiseerde cijfers van de sterfte aan een bepaalde ziekte of aandoening in een bepaalde periode.

Zie voor meer informatie:

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor sterfte naar doodsoorzaak?

Gegevens over de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland staan vermeld in de Zorgatlas en komen uitgebreid aan de orde in het Nationaal Kompas Volksgezondheid (zie Nationaal Kompas: Sterfte naar doodsoorzaak). In het Nationaal Kompas wordt de sterfte in een recent jaar beschreven naar doodsoorzaak en ook de verschillen naar leeftijd, geslacht en etniciteit. Voor de tien ziekten met de hoogste sterfte worden de trends beschreven. Verder is voor iedere ziekte waarbij sterfte een rol speelt, informatie te vinden in het Kompas over sterfte naar leeftijd en geslacht en trends in de sterfte in Nederland (zie Icoon: Interne verwijzing naar onderwerpNationaal Kompas: Ziekten en aandoeningen).

Zorgatlas presenteert regionale gegevens over sterfte naar doodsoorzaak

Regionale gegevens met betrekking tot de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland kun je vinden in de Zorgatlas. Hierbij is het niet nodig om zelf berekeningen uit te voeren. De cijfers over de sterfte aan een bepaalde doodsoorzaak worden in de Zorgatlas gepresenteerd als CMF per GGD-regio en per gemeente. Deze cijfers zijn dus gecorrigeerd voor verschillen in samenstelling van de bevolking naar leeftijd en geslacht van de verschillende regio’s. De cijfers per GGD-regio en per gemeente worden regelmatig geactualiseerd. Zie voor de kaarten die op dit moment in de Zorgatlas staan: Icoon: ZorgatlasZorgatlas: Sterfte naar doodsoorzaken.

De Zorgatlas presenteert voor vier hoofdgroepen (kanker, ziekten van het hart- en vaatstelsel, ziekten van de ademhalingswegen en niet-natuurlijke doodsoorzaken) de sterfte naar GGD-regio, evenals voor ruim twintig specifieke ziekten. Voor veel ziekten zijn de aantallen te klein om verschillen per GGD-regio te beschrijven. Met de kaartjes uit de Zorgatlas kun je dus voor een groot aantal doodsoorzaken jouw GGD-regio met Nederland vergelijken. Ook kun je hier vinden of een verschil van jouw GGD-regio ten opzichte van Nederland significant is.

Per gemeente alleen sterfte voor kankers en ziekten van het hart- en vaatstelsel

De Zorgatlas presenteert alleen kaartjes naar gemeente voor alle kankers samen en alle ziekten van het hart- en vaatstelsel samen. Voor andere specifieke (groepen van) ziekten zijn de aantallen te klein om verschillen per gemeente te beschrijven.

Bij de vergelijking van de gestandaardiseerde sterfte aan hart- en vaatziekten op gemeenteniveau moeten we voorzichtig zijn. Er mag namelijk verwacht worden dat gemeenten met verpleeg- en verzorgingshuizen een hoger sterftecijfer hebben dan gemeenten zonder deze voorzieningen. Bij het interpreteren van verschillen is het dus van belang om na te gaan of er (veel) verpleeg- en verzorgingshuizen in de betreffende gemeenten aanwezig zijn.

Onderstaande tabel geeft aan welke bronnen je kunt hanteren voor de sterfte naar doodsoorzaak.

Tabel 2:  Bronnen je kunt hanteren voor de sterfte naar doodsoorzaak.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • Zorgatlas:
    • kankers
    • ziekten van het hart- en vaatstelsel
    • ziekten van de ademhalingswegen
    • niet-natuurlijke doodsoorzaken
    • aantal specifieke ziekten

Gemeenten

  • Zorgatlas:
    • kanker totaal
    • ziekten van het hartvaatstelsel totaal

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

  • Zorgatlas:
    • kanker totaal
    • ziekten van het hartvaatstelsel totaal

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

  • Zorgatlas:
    • kankers
    • ziekten van het hart- en vaatstelsel
    • ziekten van de ademhalingswegen
    • niet-natuurlijke doodsoorzaken
    • aantal specifieke ziekten

GGD-regio

  • De sterfte naar doodsoorzaak per GGD-regio is te vinden in de Zorgatlas. De Zorgtlas presenteert de CMF voor de sterfte naar doodsoorzaak per GGD-regio.
  • De Zorgatlas presenteert de sterfte naar doodsoorzaak voor vier hoofdgroepen (kanker, ziekten van het hartvaatstelsel, ziekten van de ademhalingswegen en niet-natuurlijke doodsoorzaken) en een aantal specifieke ziekten.
  • Hiermee is ook de sterfte naar doodsoorzaak in een GGD-regio te vergelijken met de sterfte naar doodsoorzaak in andere GGD-regio's en met de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland.
  • Met deze cijfers kun je aangeven of jouw GGD-regio beter of slechter scoort in vergelijking met andere GGD-regio's.
  • Met deze cijfers kun je ook aangeven of de sterfte voor verschillende doodsoorzaken in jouw GGD-regio significant hoger of lager is dan in Nederland.
  • Via de Zorgatlas kun je een excelsheet downloaden met de relatief gestandaardiseerde sterfte per doodsoorzaak (zie: Icoon: Interne verwijzing naar onderwerptabel met afzonderlijke doodsoorzaken per GGD-regio).

Ter illustratie

In de GGD-regio Utrecht wordt het hoogste sterftecijfer aan longkanker gemeld (6,1 sterfgevallen per 10.000 inwoners per jaar). Dit is significant hoger dan het landelijk gemiddelde van 5,2 sterfgevallen per 10.000 inwoners per jaar (gemeten over de periode 2005-2008).

Zie figuur 1.

Gemeenten

  • De sterfte naar doodsoorzaak per gemeente is te vinden in de Zorgatlas voor alle kankers samen en voor alle ziekten van het hartvaatstelsel samen. Voor andere specifieke (groepen van) ziekten zijn de aantallen te klein om verschillen per gemeente te beschrijven.
  • De Zorgatlas presenteert de CMF voor de sterfte naar doodsoorzaak per GGD-regio.
  • Hiermee is de sterfte naar doodsoorzaak in een gemeente te vergelijken met de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland.
  • Met deze cijfers kun je aangeven of een gemeente in jouw GGD-regio beter of slechter scoort in vergelijking met andere gemeenten in jouw GGD-regio of in andere GGD-regio's.
  • Met deze cijfers is ook aan te geven of de sterfte in de gemeente significant hoger of lager is dan in Nederland.
  • Let op bij het vergelijken van de sterfte aan hart- en vaatziekten: ga na of er (veel) verpleeg- en verzorgingshuizen in de betreffende gemeente zijn.

Ter illustratie

De sterfte aan ziekten van het hartvaatstelsel is voor de meeste gemeenten in het westen van Nederland lager dan het Nederlands gemiddelde (21,8 sterfgevallen per 10.000 inwoners per jaar in de periode 2005-2008). In het noorden, oosten en zuiden zijn wat kleine clusters van gemeenten te vinden waar de sterfte hoger is dan het landelijk gemiddelde.

Zie figuur 2.

Nederland

  • De sterfte naar doodsoorzaak in Nederland is te vinden in de Zorgatlas. Het gaat om de sterfte naar doodsoorzaak voor de hoofdgroepen kanker, ziekten van het hartvaatstelsel, ziekten van de ademhalingswegen en niet-natuurlijke doodsoorzaken en voor een aantal specifieke ziekten.
  • De Zorgatlas presenteert de CMF voor de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland.
  • Met de kaartjes van de sterfte per GGD-regio en de sterfte per gemeente kun je vergelijken of GGD'en respectievelijk gemeenten significant verschillen van de sterfte naar doodsoorzaak in Nederland.
  • Via de Zorgatlas kun je een excelsheet downloaden met de relatief gestandaardiseerde sterfte per doodsoorzaak (zie: Icoon: Interne verwijzing naar onderwerptabel met afzonderlijke doodsoorzaken per GGD-regio). Deze cijfers zijn ook bij GGD Nederland op te vragen.

Ter illustratie

In Nederland sterven jaarlijks gemiddeld 39.842 mensen aan kanker (21,5 sterfgevallen per 10.000 mensen per jaar in de periode 2005-2008).

Figuur 1: Sterfte aan longkanker per GGD-regio in Nederland in de periode 2005-2008 (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek; Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Sterfte aan longkanker per GGD-regio (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, sterfte naar doodsoorzaken).

Figuur 2: Sterfte aan ziekten van het hartvaatstelsel per gemeente in Nederland in de periode 2005-2008 (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek; Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Sterfte aan ziekten van het hartvaatstelsel per gemeente (2005-2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, sterfte naar doodsoorzaken).

Naar boven

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CMF
Comparative Mortality Figure
De verhouding tussen de sterfte in een bepaalde subpopulatie en de sterfte in de totale populatie gecorrigeerd voor leeftijds- en geslachtsverschillen (directe standaardisatie).
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.