Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Zorg
Geestelijke gezondheidszorg

Openbare geestelijke gezondheidszorg

Openbare Geestelijke Gezondheidszorg Aanbod: bronnen Gebruik: bronnen

Openbare Geestelijke Gezondheidszorg

Wat is openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ)?

Openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ) omvat preventieve zorg voor de gehele bevolking, preventieve zorg voor risicogroepen en zorg voor kwetsbare personen die zelf geen hulp zoeken zoals dak- en thuislozen en zorgschuw geworden mensen (de zogenaamde zorgwekkende 'zorgmijders').

De OGGZ wordt gedefinieerd als alle activiteiten op het terrein van de geestelijke gezondheid die niet worden voorafgegaan door een vrijwillige, individuele hulpvraag van een cliënt. In de wet wordt de OGGZ omschreven als:

  • het signaleren en bestrijden van risicofactoren op het gebied van de OGGZ,
  • het bereiken en begeleiden van kwetsbare personen en risicogroepen,
  • het functioneren als meldpunt voor signalen van crisis of dreiging van crisis bij kwetsbare groepen en risicogroepen,
  • het bieden van psychosociale hulp bij rampen,
  • het tot stand brengen van afspraken tussen betrokken organisaties over de uitvoering van de openbare geestelijke gezondheidszorg.

Doelgroep van de OGGZ zijn de sociaal kwetsbaren

De primaire OGGZ-doelgroep bestaat uit de sociaal kwetsbaren. Dit zijn mensen die veelal een gemarginaliseerd bestaan leiden en die onvoldoende in staat zijn om in de eigen bestaansvoorwaarden te voorzien. Daarnaast is er veelal sprake van meervoudige problematiek (zoals schulden, verwaarlozing, sociaal isolement). Ze stellen zelf geen reguliere hulpvraag. Anderen, zoals familie en buren, vragen meestal om hulp waardoor vaak sprake is van bemoeizorg.

In de brede betekenis van de OGGZ worden ook risicogroepen tot de OGGZ gerekend. Dit zijn mensen die een verhoogd risico lopen om sociaal kwetsbaar te worden en af te glijden. Voorbeelden zijn mensen met psychische problemen, daders en slachtoffers van huiselijk geweld. Door preventieve activiteiten kan worden voorkomen dat mensen afglijden.

Meer informatie over de OGGZ is te vinden in de Icoon: urlBasisnotitie Bestuurlijke Benchmark OGGZ en in kompasOpenbare Geestelijke Gezondheidszorg (Nationaal Kompas Volksgezondheid).

Waarom gegevens over de OGGZ in een regionale VTV?

Gemeenten zijn wettelijk verplicht om maatregelen te treffen om de (geestelijke) volksgezondheid te bevorderen. De OGGZ vormt een van de prestatievelden in de Wmo en valt daarmee direct onder verantwoordelijkheid van gemeenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de coördinatie van OGGZ-activiteiten op lokaal niveau en de beschikbaarheid van een lokaal dan wel regionaal OGGZ-basisaanbod.

Kenmerkend voor de OGGZ is dat deze zorg niet gekoppeld is aan één aparte voorziening of sector. Verschillende instellingen bieden hulp binnen de OGGZ en ze werken daarbij onderling vaak samen. De OGGZ wordt uitgevoerd door verschillende partijen, waaronder GGD’en, instellingen voor GGZ, maatschappelijke opvang en verslavingszorg, politie en woningcorporaties. Andere organisaties die hierin verantwoordelijkheden hebben zijn zorgverzekeraars, andere zorginstellingen, justitie, scholen etc.

Indicatoren voor aanbod, gebruik en toegankelijkheid

Voor het regionale en lokale beleid is het belangrijk om de omvang van de OGGZ-problematiek zo goed mogelijk in kaart te brengen. Dit kan door metingen dan wel schattingen van het aantal sociaal kwetsbare mensen en de OGGZ-risicogroepen (omvangschatting).

De Inspectie Gezondheidszorg (IGZ) heeft in haar 'basisset indicatoren openbare gezondheidszorg' een indicator opgenomen over risicogroepen openbare geestelijke gezondheidzorg. De indicator van IGZ geeft informatie over het aantal personen dat geregistreerd staat, omdat ze een potentieel risico lopen vanuit het oogpunt van OGGZ (Icoon: urlIndicatoren OGZ basisset 2007). Landelijk wordt gewerkt aan een monitor OGGZ waarin nieuwe definities en indicatoren zullen worden ontwikkeld.

Op het gebied van toegankelijkheid van de OGGZ zijn vooralsnog geen aparte indicatoren beschikbaar. Het regionale aanbod (capaciteit) kan in relatie tot het (geschatte) aantal OGGZ-cliënten een indicator zijn van de regionale toegankelijkheid van de OGGZ-zorg.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de indicatoren op het gebied van de OGGZ zoals die kunnen worden opgenomen in de regionale VTV:

Onderwerp

Indicator

Aanbod

  • overzicht regionale voorzieningen op het gebied van de OGGZ

(Potentieel) Gebruik

  • omvangschattingen van kwetsbare groepen en risicogroepen (aantal personen):

Naar boven


Aanbod: bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor het in kaart brengen van het aanbod aan zorg op het gebied van de OGGZ?

De verschillende regionale en gemeentelijke instellingen op het gebied van de OGGZ kunnen gegevens leveren over hun aanbod en voorzieningen specifiek voor OGGZ-doelgroepen (via jaarverslagen, websites, platform OGGZ).

Meerdere regio's beschikken al over een OGGZ-monitor waarmee aard en omvang van de OGGZ-problematiek in kaart is gebracht. Het beschikbare aanbod zal veelal een onderdeel zijn van een dergelijke monitor.

Hoewel er diverse (lokale) beschrijvingen zijn van OGGZ-activiteiten, ontbreekt het aan betrouwbare, landelijke gegevens over het aanbod in de OGGZ.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de verschillende gegevensbronnen die je kunt hanteren voor gegevens over het aanbod van de OGGZ.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • regionale OGGZ-instellingen

Gemeenten

  • regionale OGGZ-instellingen

Vergelijking van gemeenten met GGD-regio

-

Vergelijking van GGD-regio met Nederland

-

GGD-regio

  • De verschillende regionale instellingen op het gebied van de OGGZ kunnen gegevens leveren over hun aanbod en voorzieningen.

Ter illustratie

Binnen de regio Midden-Holland zijn verschillende instellingen actief op het gebied van de OGGZ. Het gaat hierbij met name om instellingen voor maatschappelijke opvang, GGZ-instellingen, de verslavingszorg, de GGD (meldpunt Zorg & Overlast) en de politie.

Zie: Icoon: urlGroeien in Gezondheid

Gemeenten

  • De verschillende regionale instellingen op het gebied van de OGGZ kunnen gegevens leveren over hun aanbod en voorzieningen.

Ter illustratie

Vlissingen is centrumgemeente voor Zeeland en is daarmee verantwoordliejk voor maatschappelijke opvangn, vrouwenopvang, zwerfjongeren en ambulante verslavingszorg in Zeeland. Per 2007 beheert Vlissingen ook het budget voor de OGGZ, waarvoor alle gemeenten verantwoordelijk zijn. De mate van OGGZ-problematiek is in Vlissingen veel groter dan elders in Zeeland. Zo had het Meld- en Actiepunt Bemoeizorg in Vlissingen in de periode 2004-2007 gemiddeld zeven klachten per 10.000 inwoners per jaar. Vlissingen staat hiermee van de dertien Zeeuwse gemeenten op de hoogste plaats in Zeeland.

Zie: Gezondheid boven water in Vlissingen

Nederland

  • Het ontbreekt aan betrouwbare landelijke gegevens over het aanbod in de OGGZ.

Naar boven


Gebruik: bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor het maken van omvangschattingen van sociaal kwetsbaren en risicogroepen?

Omvangschattingen van sociaal kwetsbaren en risicogroepen voor de OGGZ kunnen worden gemaakt op basis van extrapolatie van landelijke literatuurgegevens en op basis van regionale/lokale registratiegegevens. De verschillende zorgregistraties van de bij de OGGZ betrokken partijen kunnen inzicht geven in het aantal OGGZ-cliënten in zorg. Met behulp van een eventueel beschikbare regionale OGGZ-monitor zullen veelal al regionale omvangschattingen voorhanden zijn.

In de meeste regio's bestaat een meldpunt zorg en overlast, al dan niet gecoördineerd door de GGD, waar burgers en zorgverleners melding kunnen maken van potentiële OGGZ-cliënten. GGD' en beschikken over eigen registratiesystemen op het gebied van de OGGZ (cliëntvolgsystemen van de OGGZ-verpleegkundigen). Gegevens over huurschulden, (dreigende)huisuitzettingen en schuldsaneringen kunnen veelal worden verkregen bij gemeenten en woningcorporaties.

Exacte omvang van OGGZ-groepen moeilijk vast te stellen

De exacte omvang van OGGZ-groepen is om verschillende redenen moeilijk vast te stellen. Allereerst zijn sociaal kwetsbare mensen vaak mensen zonder vaste woon- en verblijfplaats en ook lang niet altijd bij instanties bekend (uit zicht, ongeregistreerd). Regionale gegevens over het gebruik van OGGZ-voorzieningen zijn niet altijd beschikbaar vanwege ontbrekende, onvolledige of niet goed interpreteerbare registraties. Dit komt mede doordat OGGZ-doelgroepen worden gekenmerkt door multiproblematiek. Ook staan cliënten vaak geregistreerd bij meerdere instellingen, wat leidt tot dubbeltellingen. Tot slot bemoeilijkt de privacywetgeving de identificatie van unieke personen.

Een andere factor die een correcte schatting van de omvang van OGGZ-doelgroepen bemoeilijkt zijn definitieproblemen (wie valt er onder de OGGZ?) en het feit dat cliënten in registraties vaak geen OGGZ-label meekrijgen. Zo komen in registraties van zorginstellingen ook cliënten voor die strikt genomen niet onder de OGGZ-definitie vallen, bijvoorbeeld cliënten met enkelvoudige psychische/psychiatrische problemen.

Zie voor meer informatie over omvangsschattingen: paragraaf 5.12 in Groeien in Gezondheid (Treurniet et al., 2006) en tekstblok 5.12 en 5.13 in Gezondheid Telt! in Hart voor Brabant (Van Bon-Martens et al., 2006b).

Informatie over ambulante verslavingszorg wel beschikbaar

De Nationale Atlas Volksgezondheid ('Atlas') geeft een overzicht van het aantal inschrijvingen bij de verschillende regionale instellingen voor ambulante verslavingszorg, totaal en per gebruikt middel. Gegevens zijn afkomstig van het Landelijk Alcohol en Drugs Informatiesysteem (het Icoon: urlLADIS).

In het Icoon: urlLADIS zijn landelijk dekkende gegevens opgenomen over individuele hulpvragers in de ambulante verslavingszorg. Het LADIS bestaat sinds 1986 en is in staat om unieke cliënten door de jaren heen anoniem te volgen. Hierdoor is het mogelijk om behandelcarrières in beeld te brengen.

Onderstaande tabel 1 geeft een overzicht van mogelijke bronnen op gemeente- en GGD-niveau per IGZ-indicator. Tabel 2 geeft een overzicht van de verschillende gegevensbronnen die je kunt hanteren voor gegevens over het gebruik van de OGGZ.

Tabel 1: Overzicht van mogelijke bronnen op gemeente- en GGD-niveau per IGZ-indicator.

IGZ-indicator

Mogelijke bronnen

(Dreigende) huisuitzettingen

  • Woningcorporaties

Overlastmeldingen

  • Regionale meldpunten zorg en overlast
  • OGGZ-registratie GGD
  • politie

Aanvragen schuldsanering

  • Gemeenten

Veelplegers

  • Politie

Woningvervuiling

  • OGGZ-registratie GGD

Harddrugsverslaafden

  • Verslavingszorg
  • maatschappelijke opvang
  • GGD
  • GGZ
  • politie

Residentieel daklozen

  • Maatschappelijke opvang
  • GGD
  • GGZ
  • politie

Bemoeizorgklanten in zorg

  • Alle bij de OGGZ betrokken organisaties

Multiprobleemgezinnen

  • GGD

Tabel 2: Overzicht van de verschillende bronnen voor gegevens over het gebruik van de OGGZ.

Prestatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • zie tabel 1
  • aantal inschrijvingen ambulante verslavingszorg via Atlas
  • omvangschattingen van sociaal kwetsbaren en risicogroepen op basis van extrapolatie van landelijke literatuurgegevens en op basis van regionale/lokale registratiegegevens

Gemeenten

  • zie tabel 1
  • aantal inschrijvingen ambulante verslavingszorg via Atlas

Vergelijking van gemeenten met de GGD-regio

  • aantal inschrijvingen ambulante verslavingszorg via Atlas
  • omvangschattingen van sociaal kwetsbaren en risicogroepen op basis van extrapolatie van landelijke literatuurgegevens en op basis van regionale/lokale registratiegegevens

Vergelijking van GGD-regio met Nederland

  • aantal inschrijvingen ambulante verslavingszorg via Atlas
  • op basis van extrapolatie van landelijke literatuurgegevens en registratiegegevens

GGD-regio

  • Voor regionale OGGZ-bronnen: zie tabel 1.
  • Gegevens over het aantal inschrijvingen bij de regionale instellingen voor ambulante verslavingszorg zijn beschikbaar via de Atlas.

Ter illustratie

In Midden-Holland waren in 2004 in de hele regio ruim 1.900 OGGZ-cliënten geregistreerd bij de verschillende regionale OGGZ-instellingen. Het gaat hierbij om 1.200 unieke personen. Ongeveer één op de vijf OGGZ-cliënten is bij meer dan een instelling in zorg. Het grootste aantal cliënten stond geregistreerd bij Parnassia Verslavingszorg.

Zie: Icoon: urlGroeien in Gezondheid (Midden-Holland).

Gemeenten

  • Voor lokale OGGZ-bronnen: zie tabel 1.
  • Gegevens over het aantal inschrijvingen bij de regionale instellingen voor ambulante verslavingszorg zijn beschikbaar via de Atlas.

Ter illustratie

In 's Hertogenbosch wordt het aantal dak- en thuislozen geschat op minimaal 300 personen en maximaal 480 personen. Hieronder vallen 23-30 zwerfjongeren.

Zie: Icoon: urlGezondheid Telt! in Hart voor Brabant.

Nederland

  • Nederlandse gegevens over het aantal cliënten ingeschreven in de ambulante verslavingszorg zijn beschikbaar via de Atlas.
  • De Jaarberichten van de Nationale Drug Monitor (NDM) van het Trimbos-instituut geven een overzicht van het problematische gebruik van drugs en alcohol, een potentiële OGGZ-doelgroep (eventueel extrapoleren naar de regionale situatie); Icoon: urlTrimbos-instituut, Nationale Drug Monitor.

    Ter illustratie

    In 2006 vormen cliënten met een alcoholhulpvraag met 46% de grootste groep cliënten in de ambulante verslavingszorg. Het gaat in totaal om 30.210 personen die in 2006 om hulp vroegen. Ten opzichte van 2005 is dit een toename van 3%.

    Zie figuur 1.

    Figuur 1: Aantal ingeschreven cliënten voor alcoholverslaving (Bron: www.zorgatlas.nl).

    Aantal ingeschreven cliënten, alcohol (2003-2007)

    Kijk voor aantal ingeschreven cliënten met andere verslavingen in de Atlas (www.zorgatlas.nl/geestelijke gezondheidszorg/gebruik).

    Kijk ook in de Atlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl/geestelijke gezondheidszorg).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

Wmo
Wet maatschappelijke ondersteuning
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.