Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Zorg
Curatieve zorg

Ziekenhuiszorg

Beschrijving en definitie Aanbod: gegevens en bronnen Gebruik: gegevens en bronnen Toegankelijkheid: gegevens en bronnen

Beschrijving en definitie

Waarom gegevens over ziekenhuiszorg in een regionale VTV?

Voor gemeenten is toegankelijke zorg van belang. Toegankelijke zorg betekent dat personen die zorg nodig hebben, op tijd en zonder grote drempels toegang hebben tot de zorgverlening. Hoe meer zorgvoorzieningen in een bepaald gebied aanwezig zijn, des te beter is deze zorg voor inwoners in de regio bereikbaar. Dagelijkse ziekenhuiszorg is medisch-specialistische diagnostiek en behandeling waarvan men frequent gebruik moet kunnen maken.

Zorgaanbieders zijn geïnteresseerd in de aansluiting tussen vraag en aanbod. In het kader van het inspelen op toekomstige zorgbehoeftes zijn voor hen met name het huidige en toekomstig gebruik van de ziekenhuiszorg van belang, afgezet tegen het huidige en toekomstige aanbod.

Ziekenhuiszorg omvat medisch-specialistische hulp en verpleging en verzorging aan patiënten

Ziekenhuiszorg is die zorg die gericht is op het behandelen en genezen van acute en chronische lichamelijke aandoeningen die in met name de eerste lijn of andere zorginstellingen niet kunnen worden gediagnosticeerd of behandeld. Ziekenhuiszorg omvat medisch-specialistische hulp en daarmee samenhangende verpleging en verzorging aan patiënten. Onder medische zorg wordt diagnostiek en therapie verstaan (Boot, 2007). De zorg gegeven in ziekenhuizen valt onder cure: het primair op genezing gerichte deel van de gezondheidszorg. Ziekenhuizen zijn op te splitsen in algemene en categorale ziekenhuizen en universitair medische centra. Met de invoering van de Wet toelating zorginstellingen is de officiële aanduiding van deze ziekenhuizen 'instellingen voor medisch-specialistische zorg' (IMSZ).

Meer opnamen, maar patiënten korter in ziekenhuis

Steeds meer personen worden opgenomen in het ziekenhuis: in 2005 werd 11,5% van de Nederlandse bevolking in een ziekenhuis opgenomen, in 1995 was dit nog 9,8%. De gemiddelde opnameduur bij een klinische opname is in die periode met ruim 30% gedaald: in 2005 lag een patiënt gemiddeld 6,8 dagen in het ziekenhuis. In 2005 werd 17,7 miljard euro besteed aan ziekenhuis- en medisch-specialistische zorg (26% van de totale kosten van gezondheidszorg). Ziekenhuiszorg is hiermee verreweg de duurste voorziening binnen de gezondheidszorg (Poos et al., 2008).

Zie voor meer cijfers over het aanbod, het gebruik en de kosten van (ziekenhuis)zorg:

Zorg (Nationaal Kompas Volksgezondheid).

Indicatoren voor ziekenhuiszorg

Het aanbod van de ziekenhuiszorg kan worden getoond met behulp van de locaties van de ziekenhuizen in de regio, het aantal aanwezige bedden per ziekenhuis en de aanwezige specialismen per ziekenhuis.

Gegevens over gebruik van ziekenhuiszorg hebben betrekking op aard en omvang van de verleende diensten. Het gaat daarbij om productiegegevens als het aantal verpleegdagen, dagbehandelingen, bezoeken aan de polikliniek en het aantal contacten met medisch specialisten. Meer specifiek kan het zorggebruik van ziekenhuiszorg worden gemeten met indicatoren als het percentage patiënten dat in de afgelopen twaalf maanden in een ziekenhuis is geweest voor een (dag-)opname en het percentage volwassenen dat in de afgelopen twaalf maanden contact heeft gehad met een medisch specialist. Ook is met behulp van het jaarlijks aantal opnamen per 10.000 inwoners een top tien van belangrijkste aanleidingen voor ziekenhuisopname te maken.

De toegankelijkheid van ziekenhuiszorg kan door verschillende indicatoren in kaart worden gebracht. De Zorgbalans noemt in het geval van ziekenhuiszorg de geografische toegankelijkheid en het wachten op zorg (Westert et al., 2010).

Indicator

Omschrijving

Aanbod

  • locaties van ziekenhuizen in de regio.
  • aantal aanwezige bedden per ziekenhuis.
  • aanwezige specialismen per ziekenhuis.

Gebruik

  • percentage personen dat in de afgelopen 12 maanden in een ziekenhuis is geweest voor een (dag)opname.
  • percentage volwassenen dat in de afgelopen 12 maanden contact heeft gehad met een medisch specialist.
  • aantal opnamen, ligdagen, dagverplegingsdagen en (eerste) polikliniekbezoeken per ziekenhuis.
  • jaarlijks aantal opnamen per 10.000 inwoners, eventueel uitgesplitst naar reden van opname.

Toegankelijkheid

  • geografische toegankelijkheid: reistijd naar dichtstbijzijnde ziekenhuis.
  • wachten op zorg: wachttijden voor de verschillende specialismen.
  • patiëntenbelang: het belang dat patiënten hechten aan verschillende aspecten van de zorg in het ziekenhuis.

Naar boven


Aanbod: gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor het aanbod aan ziekenhuiszorg?

De Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas') geeft een overzicht van de locaties van de (algemene, academische en categorale) ziekenhuizen in Nederland. De Zorgatlas geeft eveneens informatie over het aantal aanwezige bedden per ziekenhuis en de aanwezige specialismen (in fte per ziekenhuis). Deze informatie is afkomstig uit het DBC-informatiesysteem (DIS) van VWS. Ziekenhuizen zijn sinds 1 januari 2005 wettelijk verplicht hun DBC-gegevens en wachttijdgegevens aan het DIS te leveren. Deze database bevat tevens gegevens over het aantal fte per specialisme. Een aantal ziekenhuizen heeft geen wachttijden en gegevens over fte's aan het DIS geleverd.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de bronnen die je kunt hanteren voor gegevens over het aanbod van de ziekenhuiszorg.

Presentatieniveau gegevens

Bron

Locaties ziekenhuizen en specialismen per ziekenhuis

GGD-regio

  • Zorgatlas

Gemeenten

  • Zorgatlas

Vergelijking van gemeenten met de GGD-regio

  • Zorgatlas

Vergelijking van GGD-regio met Nederland

  • Zorgatlas

Beddencapaciteit

GGD-regio

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

Gemeenten

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

Vergelijking van gemeenten met GGD-regio

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

Vergelijking GGD-regio met Nederland

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

GGD-regio

  • De locaties van algemene, academische en categorale ziekenhuizen zijn te vinden in de Zorgatlas, evenals de beddencapaciteit per ziekenhuis.
  • Er is één bron beschikbaar voor het aantal aanwezige specialismen (in fte per ziekenhuis): DBC-informatiesysteem van VWS. De betreffende gegevens staan in de Zorgatlas.

Ter illustratie

In de regio Midden-Holland is één algemeen ziekenhuis gevestigd, dit ziekenhuis bevindt zich in Gouda (het Groene Hart Ziekenhuis). Het Groene Hart Ziekenhuis heeft ongeveer 500 bedden.

Zie figuur 1.

Gemeenten

  • De locaties van algemene, academische en categorale ziekenhuizen zijn te vinden in de Zorgatlas, evenals de beddencapaciteit per ziekenhuis.
  • Er is één bron beschikbaar voor het aantal aanwezige specialismen (in fte per ziekenhuis): DBC-informatiesysteem van VWS. De betreffende gegevens staan in de Zorgatlas.

Ter illustratie

Zeeland kent drie grote algemene ziekenhuizen met aanbod van medisch-specialistische zorg op zeven locaties. Zo heeft de Stichting Oosterscheldeziekenhuizen locaties in Goes en Zierikzee. Op deze locaties zijn 73 specialismen aanwezig, het ziekenhuis heeft 8,0 fte internisten.

Zie figuur 2.

Nederland

  • De locaties van algemene, academische en categorale ziekenhuizen zijn te vinden in de Zorgatlas, evenals de beddencapaciteit per ziekenhuis.
  • Er is één bron beschikbaar voor het aantal aanwezige specialismen (in fte per ziekenhuis): DBC-informatiesysteem van VWS. De betreffende gegevens staan in de Zorgatlas.

Ter illustratie

In 2008 hadden de algemene ziekenhuizen in totaal 42.356 toegelaten bedden. Het aantal bedden per instelling varieerde van 138 (Ziekenhuis de Sionsberg, Dokkum) tot 1.368 (Amphia ziekenhuis, Breda/Oosterhout).

Zie figuur 1.

Figuur 1: Aantal bedden per ziekenhuisorganisatie (2008) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Aantal bedden per ziekenhuisorganisatie (2008)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere meetperiode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl, ziekenhuiszorg).

Figuur 2: Aantal internisten per ziekenhuisorganisatie (2007) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Aantal internisten per ziekenhuis (2007)

Kijk voor andere specialismen per ziekenhuis in de Zorgatlas (www.zorgatlas.nl, aanbod ziekenhuiszorg).

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl, ziekenhuiszorg).

Naar boven


Gebruik: gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor het gebruik van ziekenhuiszorg?

Informatie over het gebruik van ziekenhuiszorg kan worden gehaald uit de (management)registraties van de afzonderlijke ziekenhuizen. Deze leveren objectieve informatie in tegenstelling tot subjectieve zelfgerapporteerde gegevens uit enquêtes. Enquêtes bieden echter wel de mogelijkheid om gegevens te relateren aan achtergrondkenmerken die vaak ontbreken in registratiesystemen, zoals etniciteit en opleidingsniveau.

Vragenlijsten leveren zelfgerapporteerde gegevens over gebruik

In vragenlijsten wordt meestal gevraagd of mensen in de afgelopen 12 maanden contact hebben gehad met een medisch specialist en/of opgenomen zijn geweest in het ziekenhuis. Dit eerste gebeurt in zowel de POLS-enquête van het CBS (personen van 12 jaar en ouder) als in de GGD-gezondheidsenquêtes (18-65 jaar).

De gebruiksgegevens uit POLS staan voor de GGD-regio's in de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas'). Gegevens per gemeente staan niet in de Zorgatlas. Deze moeten komen uit de GGD-gezondheidsenquête (die input levert voor de Icoon: urlLokale en Nationale Monitors Gezondheid).

GGD-gezondheidsenquête kan informatie over ziekenhuisopnamen leveren

Ziekenhuisopnamen als indicator voor gebruik worden alleen nagevraagd in de GGD-gezondheidsenquête. Gegevens over ziekenhuisopnamen voor zowel de GGD-regio's als gemeenten moeten komen uit de GGD-gezondheidsenquêtes. Slechts een deel van de GGD'en zal beschikken over deze gegevens, omdat het hier om een facultatieve standaardvraag gaat.

Registratiegegevens over gebruik uit managementsysteem ziekenhuis

Productiecijfers met betrekking tot ziekenhuiszorg komen uit de managementsystemen van de desbetreffende ziekenhuizen. Deze geven informatie over het aantal opnamen, ligdagen, dagverplegingsdagen en polikliniekbezoeken. Cijfers over de aanleiding voor de ziekenhuisopname komen uit de Landelijke Medische Registratie (LMR) van Dutch Hospital Data (voorheen Prismant). Voor meer gegevens over deze registratie zie: vóórkomen van ziekten en aandoeningen.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de bronnen die je kunt hanteren voor gegevens over het gebruik van ziekenhuiszorg.

Presentatieniveau gegevens

Bron

% Contact met medisch specialist

GGD-Regio

  • Zorgatlas
  • GGD-gezondheidsenquête

Gemeente

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking van gemeenten met GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking van GGD-regio met Nederland

  • Zorgatlas

% Ziekenhuisopname

GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête

Gemeenten

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking gemeenten met GGD-regio

  • GGD-gezondheidsenquête

Vergelijking GGD-regio met Nederland

  • In toekomst via Lokale en Nationale Monitor

Productiecijfers ziekenhuizen

GGD-regio

  • Regionale ziekenhuizen

Gemeenten

  • Ziekenhuis in betreffende gemeente

Vergelijking gemeenten met GGD-regio

-

Vergelijking GGD-regio met Nederland

-

GGD-regio

  • Er zijn twee bronnen beschikbaar voor zelfgerapporteerde gegevens over het percentage mensen dat jaarlijks contact heeft met een medisch specialist: de Zorgatlas (gegevens uit de POLS-enquête van het CBS) en de GGD-gezondheidsenquête.
  • Er is één bron beschikbaar met zelfgerapporteerde gegevens over het percentage mensen dat afgelopen jaar minimaal één keer opgenomen is geweest in het ziekenhuis: de GGD-gezondheidsenquête (facultatieve vraagstelling).
  • Registratiegegevens met productiecijfers zijn beschikbaar per ziekenhuis in de betreffende regio.
  • Registratiegegegevens over de aanleiding voor ziekenhuisopnamen zijn beschikbaar via de Zorgatlas (gegevens uit de LMR van Prismant).

Ter illustratie

In Twente bezoekt 42,5% van de mensen minimaal één maal per jaar een medisch specialist (gemeten over de periode 2005-2008). Dit is meer dan gemiddeld in Nederland (40,0%).

Zie figuur 3.

Gemeenten

  • Gegevens over het percentage mensen dat jaarlijks contact heeft met een medisch specialist zijn beschikbaar via de GGD-gezondheidsenquête.
  • Er is één bron beschikbaar met zelfgerapporteerde gegevens over het percentage mensen dat afgelopen jaar minimaal één keer opgenomen is geweest in het ziekenhuis: de GGD-gezondheidsenquête (facultatieve vraagstelling).
  • Registratiegegevens met productiecijfers zijn beschikbaar per ziekenhuis in de betreffende gemeente.

Ter illustratie

De top-10 van belangrijkste aanleidingen voor ziekenhuisopnamen komt voor het Groene Hart Ziekenhuis in Gouda overeen met die in Nederland. De belangrijkste redenen voor ziekenhuisopnamen in de regio zijn coronaire hartziekten, hartritmestoornissen, artrose, borstkanker en nek- en rugklachten.

Zie: Groeien in gezondheid.

Nederland

  • Gegevens over het aantal mensen dat contact heeft gehad met een medisch specialist in de afgelopen 12 maanden zijn beschikbaar via de Zorgatlas.
  • Gegevens over ziekenhuisopnamen van alle diagnosen zijn beschikbaar via de Zorgatlas.
  • In de toekomst zullen deze gegevens ook via de lokale en nationale monitors gezondheid beschikbaar zijn.

Ter illustratie

Per jaar vinden in Nederland gemiddeld 1.552.733 opnamen plaats (berekend over de periode 2001-2004). Dit komt overeen met 955 opnamen per 10.000 mensen per jaar. Het gaat hier om klinische opnamen waarbij aan het ontslag een ziektediagnose kon worden vastgesteld volgens ICD-9.

Zie figuur 4.

Figuur 3: Jaarlijks contact met specialist (2005-2008) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Jaarlijks contact met specialist per GGD-regio (2005-2008)

Kijk voor contacten met andere specialismen in de Zorgatlas (www.zorgatlas.nl).

Kaarten kunnen vervangen zijn door kaarten over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl, ziekenhuiszorg).

Figuur 4: Klinische ziekenhuisopnamen per gemeente (2007) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Diagnosen per gemeente (2007)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl, ziekten en aandoeningen).

Naar boven


Toegankelijkheid: gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn beschikbaar voor de toegankelijkheid van ziekenhuiszorg?

Gegevens over de toegankelijkheid van ziekenhuiszorg (geografische toegankelijkheid en wachten op zorg) zijn afkomstig uit verschillende registraties. Gezondheidsenquêtes kunnen (gemeentelijke en regionale) gegevens bieden over de tevredenheid van mensen over verschillende aspecten van de zorg met betrekking tot de toegankelijkheid in het ziekenhuis. Momenteel zijn er geen landelijke vragenlijsten of registraties die aandacht besteden aan het patiëntenbelang.

Zorgatlas levert gegevens over geografische toegankelijkheid en wachttijden

De geografische toegankelijkheid van een ziekenhuis kan wordt bepaald door de reistijd met de auto naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis. De Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas') brengt in beeld hoeveel mensen het dichtstbijzijnde ziekenhuis binnen dertig minuten kunnen bereiken.

Wie een beroep doet op een arts of een zorginstelling moet vaak wachten voordat hij behandeld wordt. Deze wachttijden worden geregistreerd door het DIS (Diagnosebehandelcombinatie Informatiesysteem). Zorgaanbieders en zorgverzekeraars zijn wettelijk verplicht gegevens aan te leveren aan het DIS. Het onderzoeksbureau Mediquest leest deze gegevens af, de Zorgatlas brengt per ziekenhuis de wachttijden in beeld.

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de bronnen die je kunt hanteren voor gegevens over de toegankelijkheid van de ziekenhuiszorg, respectievelijk geografische toegankelijkheid en wachttijden.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

Gemeenten

  • Zorgatlas: gegevens per ziekenhuis

Vergelijking van gemeenten met GGD-regio

-

Vergelijking GGD-regio met Nederland

-

GGD-regio

  • Er is één bron beschikbaar met wachtlijstgegevens per ziekenhuis: Diagnosebehandelcombinatie Informatiesysteem (DIS), in te zien via de Zorgatlas.
  • Gegevens over de reistijd naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis zijn niet beschikbaar op het niveau van de GGD-regio.

Gemeenten

  • Gegevens over de reistijd naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis zijn beschikbaar via de Zorgatlas.
  • Er is één bron beschikbaar met wachtlijstgegevens per ziekenhuis: Diagnosebehandelcombinatie Informatiesysteem (DIS), in te zien via de Zorgatlas.

Ter illustratie

De wachttijd polikliniek is het aantal dagen tussen het moment dat de patiënt een afspraak maakt voor de polikliniek tot het moment dat de patiënt terecht kan op de polikliniek. Zo is de polikliniekwachttijd in december 2010 voor cardiologen in het Medisch Spectrum Twente in Enschede 1 week.

Zie figuur 5.

Nederland

  • Gegevens over de gemiddelde bereikbaarheid van ziekenhuizen in Nederland zijn verkrijgbaar via de Zorgatlas.
  • Er is één bron beschikbaar met wachtlijstgegevens per ziekenhuis: Diagnosebehandelcombinatie Informatiesysteem (DIS), in te zien via de Zorgatlas.

Ter illustratie

Bijna 100% van de Nederlandse bevolking kan binnen dertig minuten met de auto een ziekenhuis bereiken (2009). De langere reistijden doen zich met name voor op de Waddeneilanden, in Zuidwest-Friesland en in Noord-Groningen.

Zie figuur 6.

Figuur 5: Wachttijden cardiologie (december 2010) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Wachttijden cardiologie (december 2010)

Kaarten kunnen vervangen zijn door kaarten over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl/wachtlijsten).

Figuur 6: Reistijd naar dichtstbijzijnde ziekenhuis (2009) (Bron: www.zorgatlas.nl).

Reistijd naar dichtstbijzijnde ziekenhuis (2009)

Kaarten kunnen vervangen zijn door kaarten over een recentere periode. Kijk daarom in de Atlas voor de meest recente kaarten (www.zorgatlas.nl/ziekenhuiszorg).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
URL: http://www.cbs.nl
dbc
Diagnose Behandeling Combinatie
Een DBC geeft het geheel van activiteiten van de behandelaar weer (bijvoorbeeld vormen van diagnostiek, behandeling, begeleiding, et cetera) voortvloeiend uit de zorgvraag van de patiënt (Bron: www.dbconderhoud.nl).
fte
Full time equivalent
Aantal arbeidsuren als percentage van een volledige werkweek.
POLS
Permanent Onderzoek Leefsituatie (CBS)
VWS
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

Definities

Eerstelijnszorg
O.a. huisartsenzorg, tandheelkundige zorg, paramedische zorg, verloskundigenpraktijken, algemeen maatschappelijk werk, eerstelijnspsychologen.
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.