Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Toolkit regionale VTV
Bevolking
Sociaaleconomische factoren

Sociaaleconomische status

Beschrijving en definities Gegevens en bronnen

Beschrijving en definities

Waarom sociaaleconomische status in een regionale VTV?

Er bestaan in Nederland aanzienlijke verschillen in gezondheid naar sociaaleconomische status, gemeten naar opleiding, inkomen of beroepsniveau. Iemand met alleen basisonderwijs leeft gemiddeld zes tot zeven jaar korter dan iemand met een hbo- of universitaire opleiding. Het gemiddelde verschil tussen hoog- en laagopgeleiden in het aantal jaren dat in minder goed ervaren gezondheid wordt doorgebracht, is zelfs zeventien jaar. Deze verschillen nemen niet af in de tijd. De minder goede gezondheid van mensen met een lage sociaaleconomische status komt voor een deel doordat ze ongezonder gedrag vertonen. Daarnaast kan er ook sprake zijn van gezondheidsselectie, dat wil zeggen dat gezondheidsproblemen hebben geleid tot een lagere sociale positie.

Veel ziekten en aandoeningen komen naar verhouding vaker voor bij mensen met een lage sociale status dan bij mensen met een hoge sociale status. De sociaaleconomische verschillen in ziekten en aandoeningen bestaan zowel onder mannen als onder vrouwen.

Sociaaleconomische status meestal gemeten naar opleiding

Belangrijke kenmerken die vaak als indicatoren van sociaaleconomische status dienen, zijn opleiding, beroep en inkomen (Van Berkel-van Schaik & Tax, 1990). Deze drie indicatoren hebben alledrie als doel het bepalen van de positie van mesnen in de sociale stratificatie die loopt van 'laag' naar 'hoog'. Meestal wordt opleiding gebruikt, waarbij wordt gevraagd wat de hoogst genoten opleiding van de respondent is.

Besteedbaar inkomen wordt ook gebruikt als indicator voor sociaaleconomische status. Het besteedbaar inkomen bepaalt de vrije bestedingsruimte van een persoon of huishouden.

SCP heeft maat voor sociaaleconomische status berekend

Het SCP heeft voor elk vierpositie postcodegebied een sociaaleconomische statusscore berekend (Knol, 1998). Deze score is berekend over 1995. Naar aanleiding hiervan is over 1998, 2002 en 2006 opnieuw een statusscore berekend. Voor deze score worden vier variabelen gebruikt:

  • gemiddeld inkomen;
  • percentage huishoudens met een laag inkomen;
  • percentage inwoners zonder betaalde baan;
  • percentage huishoudens met gemiddeld een lage opleiding.

De score is ingedeeld in zeven groepen oplopend van lage naar hoge status (zie: Icoon: URL transparantStatusscores SCP).

Indicatoren voor sociaaleconomische status

In onderstaande tabel kun je de indicatoren vinden die je kunt gebruiken voor het presenteren van de sociaaleconomische status.

Tabel 1: Overzicht van indicatoren voor het presenteren sociaaleconomische status.

Indicator

Omschrijving

Opleidingsniveau

  • Percentage hoogopgeleiden (personen met een afgeronde hbo- of wo-opleiding) ten opzichte van de bevolking.
  • Percentage laagopgeleiden (personen met basisonderwijs, v(m)bo, mavo of mbo-1) ten opzichte van de bevolking.

Inkomensniveau

  • Besteedbaar inkomen.

Sociaaleconomische status

  • Sociaaleconomische statusscore van het SCP.

Voor meer informatie zie:

Naar boven


Gegevens en bronnen

Welke gegevens zijn nodig voor het berekenen van de sociaaleconomische status?

Het is niet nodig zelf berekeningen uit te voeren: de sociaaleconomische statusscores van het SCP zijn beschikbaar via de website van het SCP (Icoon: URL transparantStatusscores) en via de Nationale Atlas Volksgezondheid ('Zorgatlas'). Het percentage inwoners naar opleiding (laag, midden, hoog) is beschikbaar via Icoon: URL transparantCBS-StatLine.

Tabel 2: Onderstaande tabel geeft aan welke bronnen je kunt hanteren voor sociaaleconomische status.

Presentatieniveau gegevens

Bron

GGD-regio

  • CBS-StatLine
  • SCP
  • Zorgatlas

Gemeenten

  • CBS-StatLine
  • SCP
  • Zorgatlas

Vergelijking van de gemeenten met de GGD-regio

  • CBS-StatLine
  • SCP
  • Zorgatlas

Vergelijking van de GGD-regio met Nederland

  • CBS-StatLine
  • SCP
  • Zorgatlas

GGD-regio

  • De opleiding en het besteedbaar inkomen per inwoner van de GGD-regio is te vinden via Icoon: URL transparantCBS-StatLine.
  • Hiermee kun je ook opleiding en besteedbaar inkomen in een GGD-regio vergelijken met opleiding en inkomen in andere GGD-regio's en met Nederland.
  • Via het SCP zijn de statusscores beschikbaar. De grafische weergave van deze scores staat ook in de Icoon: ZorgatlasZorgatlas.

Ter illustratie

Het percentage laagopgeleiden in de regio Midden-Holland (37,1%) is iets hoger dan gemiddeld in Nederland (35,4%).

Zie: Groeien in gezondheid (Midden-Holland 2006) (Pdf; 9,95 Mb)

Gemeenten

  • De opleiding en het besteedbaar inkomen per inwoner per gemeente kun je vinden via Icoon: URL transparantCBS-StatLine.
  • Hiermee kun je ook opleiding en besteedbaar inkomen in een gemeente vergelijken met opleiding en inkomen in andere gemeenten, de GGD-regio en met Nederland.
  • Via het SCP zijn de statusscores beschikbaar. De grafische weergave van deze scores staat ook in de Icoon: ZorgatlasZorgatlas.
  • De statusscores van de gemeente kun je zo vergelijken met die van andere gemeenten, de GGD-regio en Nederland.

Ter illustratie

In 2007 is het besteedbaar inkomen per inwoner in Nederland gemiddeld 13.300 euro. Gemeenten met inwoners met een hoog besteedbaar inkomen zijn vooral in de noordelijke Randstad te vinden. Zo is Bloemendaal met 22.400 euro de gemeente waar mensen het meest verdienen. Gemeenten met een laag inkomen zijn vooral in het noorden van Nederland geconcentreerd. In Urk is het inkomen met 9.400 euro het laagst. Ook in de gemeente Reiderland is het inkomen laag (11.000 euro per inwoner). Dit is meer dan twee keer zo laag als in de rijkste gemeente Bloemendaal.

Zie figuur 1.

Nederland

  • De opleiding en het besteedbaar inkomen per inwoner per gemeente kun je vinden via Icoon: URL transparantCBS-StatLine.
  • Via het SCP zijn de statusscores beschikbaar. De grafische weergave van deze scores staat ook in de Icoon: ZorgatlasZorgatlas.

Ter illustratie

De statusscore (SCP) is in het noorden van Nederland en in de stedelijke gebieden lager dan de rest van Nederland. In het algemeen zien we verder dat juist de regio's rond de steden beter scoren.

Zie figuur 2.

Figuur 1: Besteedbaar inkomen per inwoner per gemeente in 2007 (Bron: Icoon: URL transparantCBS-StatLine, Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Besteedbaar inkomen per inwoner per gemeente (2007)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaart (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, sociaaleconomische status).

Figuur 2: Sociaaleconomische statusscore per gemeente in 2006 (Bron: Icoon: URL transparantSCP, Icoon: ZorgatlasZorgatlas).

Sociaaleconomische statusscore per gemeente (2006)

Deze kaart kan vervangen zijn door een kaart over een recentere periode. Kijk daarom in de Zorgatlas voor de meest recente kaart (Icoon: ZorgatlasZorgatlas, sociaaleconomische status).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • Berkel-van Schaik AB van, Tax B.Naar een standaardoperationalisatie van sociaal-economische status voor epidemiologisch en sociaal-medisch onderzoek. Den Haag: Ministerie van WVC, 1990.
  • Knol F.Van hoog naar laag; van laag naar hoog, de sociaal-ruimtelijke ontwikkeling van wijken in de periode 1971-1995, SCP-Cahier 152. Den Haag: Elsevier Bedrijfsinformatie, 1998.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

SCP
Sociaal en Cultureel Planbureau
URL: http://www.scp.nl
Toolkit regionale VTV, versie 4.10, 16 februari 2015
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.